Korleis skal eg greia å brødfø dei tre jentene mine, kona og meg
sjølv? João Santos reiser seg frå plaststolen. Røysta brest. Santos
vert berre ståande og hytte med neven mot Mariano Sabino.
Parlamentsrepresentant Sabino har kome frå hovudstaden Dili for å lytta
til folket i Tutuala, ein landsby lengst aust i Aust-Timor. Fire
månader har gått sidan førre gongen ein politikar frå hovudstaden vitja
Tutuala.
- Ingenting har skjedd sidan sist. Ingenting har vorte betre, seier Santos innstendig.
- Kva har du tenkt å gjera, Herr Sabino?
FATTIGAST I ASIA
Den
unge faren João Santos fortvilar. Han som resten av austtimoresarane
trudde på eit betre liv etter at dei indonesiske okkupantane rømde
landet i 1999. Men mindre enn eit halvt år etter at Aust-Timor vann det
endelege sjølvstendet i fjor vår, set fattigdom og arbeidsløyse den
skjøre demokratiseringsprosessen i fare. Santos har inga fast inntekt.
Den lagnaden deler han med mellom 50 og 65 prosent av innbyggjarane i
landet.
FN slår fast at Aust-Timor er den fattigaste nasjonen i
Asia. Halvparten av austtimoresarane tener mindre enn fem kroner om
dagen. Sjølv om Australia og Aust-Timor arbeidar med å bli samde om ein
avtale om fordelinga av dei innbringande petroleumsressursane i
Timorhavet, vert Aust-Timor heilt avhengig av bistand i fleire år
framover.
Så kva svarar ein utsending frå parlamentet når
innbyggjarane spør kvar det blir av arbeidsplassane, elektrisiteten og
vassverket? Og kva med helsetenestene, matmangelen og dei øydelagde
vegane?
- Eg kan ikkje lova noko, seier Mariano Sabino.
- Regjeringa er prisgitt dei utanlandske donorane.
OPPRØR I DESEMBER
Svara
frå Sabino døyver nok ikkje den veksande frustrasjonen og aggresjonen
over dei mange problema som Aust-Timor slit med, og over den manglande
evna regjeringa har til å løysa desse. Den djupe misnøya utløyste
kraftige opptøyar i Dili i desember i fjor.
Etter fleire veker med
demonstrasjonar og samanstøyt mellom politi og tidlegare
geriljasoldatar, eksploderte det. Opprørspolitiet skaut og drap to
ungdomar. Unge demonstrantar svara med å setja fyr på mellom anna
butikkar, restaurantar og bustaden til statsministeren.
Samanstøytane
i hovudstadsgatene var den verste valden sidan folkerøystinga for
sjølvstende i 1999, då det indonesiske militæret og pro-indonesiske
militsgrupper drap mellom 2.000 og 5.000 austtimoresarar og øydelagde
80 prosent av infrastrukturen i landet.
Opprøret i desember er det
siste Aust-Timor treng, eit land som er desperat etter utanlandske
investeringar. President Xanana Gusmao seier det på denne måten:
-
Om du brenn husa til folk og stel eigedomen deira, reiser dei. Då kjem
me til å verta åleine med fattigdomen vår, utan hjelp, i gløymsle.
STERK SENTRALMAKT
Opptøyane
sette den skjøre demokratibygginga fleire steg attende. Det tok dagar
frå Dili vart sett fyr på til folket i Tutuala fekk vita om det. I
Tutuala har knapt nokon radio. Informasjon om viktige avgjersler i
hovudstaden får dei som regel når einkvan frå landsbyen kjem att frå ei
reise i Dili, eller når folkevalde, som Sabino, kjem på vitjing.
Det
siste skjer berre unntaksvis. Parlamentet står fjernt frå folket. 13 av
dei 88 seta i parlamentet er reservert til distriktsrepresentantar som
var tenkt å ha ei spesiell oppgåve i å reisa attende til distrikta sine
for å ta folket sitt med på råd.
- Dei fleste gir blaffen, seier ein politisk analytikar i FN-administrasjonen som ønskjer å vera anonym.
-
Halvparten av distriktsrepresentantane har enno ikkje vitja heimstadene
sine, snart to år etter at dei vart valt inn i den grunnlovsgivande
forsamlinga, seier den sentrale FN-funksjonæren som også rettar kritikk
mot UNTAET, FNs overgangsadministrasjon frå 1999 til 2002, som ikkje
bygde inn krav i grunnlova om at distriktsrepresentantane skulle vitja
heimstadene sine.
FORDERVANDE KORRUPSJON
Mariano
Sabino er eit heiderleg unntak, i så måte. Den tidlegare
studentleiaren, som for fire år sidan vart nominert til den norske
Studentenes fredspris, svarar grundig på alle spørsmåla. Sabino, som
også var ein av leiarane av undergrunnsrørsla under den indonesiske
okkupasjonen, greier ut om grunnlova, om maktfordelinga mellom
presidenten, regjeringa, parlamentet og domstolane. Han fortel om
arbeidet og sakene i nasjonalforsamlinga og om veikskapane i
konstitusjonen, om korleis sjølvstendet til domstolane er truga og om
den veksande korrupsjonen, den fordervande arva etter indonesiarane,
som mange fryktar kjem til å auka i omfang når olje- og gassinntektene
frå Timorhavet byrjar å pumpa inn i statskassa, forhåpentlegvis om
to-tre år.
OLJEFORBANNINGA
Olje og gass har vore ei forbanning for mange utviklingsland. Det er statsminister Mari Alkatiri klar over.
- Me tek korrupsjonsproblemet særs alvorleg, seier han til X.
-
Eg gjer kva eg kan for at Aust-Timor ikkje skal verta eit land avhengig
av olje. No prøver me å setja opp eit system, mellom anna med hjelp frå
Noreg, slik at petroleumsinntektene skal koma framtidige generasjonar
til gode.
Det overraska likevel mange analytikarar at Alkatiri i
fjor haust flaug til Angola, også ein tidlegare portugisisk koloni, for
å få oljeråd frå eit land der ein tredjedel av petroleumsinntektene
forsvinn i lomma på korrupte politikar. Utanriksminister Jose
Ramos-Horta refsa statsministeren sin etter at Alkatiri signerte ein
avtale med det angolanske oljeselskapet Sonangol same dagen som
Verdsbanken offentleggjorde ein rapport om at ein milliard oljedollar
forsvinn kvart år.
Alkatiri seier at han ikkje ønskjer å kopiera systemet til Sonangol.
-
Eg gjer berre ein samanliknande studie av ulike forvaltningssystem,
forklarar han. Statsministeren nektar å vurdera kvaliteten på det
angolanske selskapet han søkte oljeråd hjå.
GUBBEVELDE
Tutuala,
langt vekke frå det air condition-svale statsministerkontoret til
Alkatiri i Dili, gløder sola i senit. Sabino har søkt skugge under
taket på pousadaen, det ein gong så fasjonable herberget frå kolonitida
som berre dei velståande portugisarane ferierte på.
Innbyggjarane
sit i ly av eit frodig eukalyptustre. Møtet har vara i to og ein halv
time då det går ei elding gjennom dei frammøtte. Ei av dei få kvinnene
i forsamlinga reiser seg. Ho skal stille eit spørsmål! Mennene ser
vantru på Elisa Freitas som stiller seg opp føre Sabino.
- Eg har
ingen pengar til å betala skuleavgifta for dei to gutane mine, fortel
den høgreiste kvinna. Medan Elisa Freitas gjer greie for den vanskelege
utdanningssituasjonen, ser mennene vekk. Dei byrjar demonstrativt å
snakka. På den austtimoresiske landsbygda skal ikkje kvinnene ta ordet.
Dei skal stella heime, koka, vaska, passa på ungane. På den
austtimoresiske landsbygda er det mennene som rår i det offentlege
rommet, dei eldre mennene.
KVINNER SNAKKAR TULL
Slik har det alltid vore, i alle fall så lenge José Lopes kan hugsa. Lopes er 47 år og landsbysjef i fjellbyen Maubisse.
- Alle har respekt for dei eldre mennene. Når dei snakkar, lyttar folk.
- Kvifor får ikkje kvinnene få vera med å ta avgjersler?
- Me må bruka dei som har kunnskap.
- Og kvinner har ikkje denne kunnskapen?
-
Kvinnene snakkar berre tull. Dei seier ting som ikkje vedkjem saka. Dei
forstår ikkje. Dei veit ikkje korleis ein løyser problem. Dei greier
ikkje ein gong løysa sine eigne problem. Landsbysjef Lopes tøysar
ikkje. Han snakkar roleg med mørke alvorlege augo medan han slurpar te
som døtrene har varta opp med.
- Med sjølvstendet i fjor kom også demokratiet, held han fram.
-
Me vil ha demokrati, som i Vesten. Demokratiet seier at kvinnene skal
snakka fritt, men det tillet ikkje tradisjonen. Dessutan; i Vesten har
kvinner utdanning. Her kan dei fleste verken lesa eller skriva. Me kan
difor ikkje samanlikna Aust-Timor med Europa, USA og Japan. Ikkje enno.
SAKTE ENDRINGAR
José
Lopes er ikkje åleine om desse meiningane. Spesielt for dei eldre er
det vanskeleg å akseptera kvinner i politikken. Ein som truleg snakkar
på vegne av mange i sin eigen generasjon, er Fransisco Xavier do
Amaral, som vart den fyrste presidenten i Aust-Timor, i 1975 før
Indonesia invaderte landet.
- Eg hadde ei mor og ei bestemor som
begge var glade i familielivet. Sjølv om dei var analfabetar, visste
dei å respektera far og bestefar. Og dei var nøgde med livet. Dei
visste ikkje om noko anna, fortel Amaral.
- Tradisjonen seier at
kvinnene skal vera heime, ta vare på familie og hus. Eg ønskjer ikkje
at dette systemet skal halda fram, men endringane må skje sakte.
José Ramos-Horta manar også til tolmod.
-
Ja, Aust-Timor er framleis eit patriarkalsk og konservativt katolsk
samfunn, der kvinner framleis er på botn når det gjeld velstand,
politiske rettar og sjansar til utdanning, vedgår nobelprisvinnaren til
X.
- Sjølv om det er 27 prosent kvinner i parlamentet, speglar det
ikkje den politiske makta kvinner har det timoresiske samfunnet. Men gi
oss ti-tjue år. Då har me kanskje fått den fyrste kvinnelege
presidenten i landet, seier Ramos- Horta.
For at spådomen til
nobelprisvinnaren skal verta røyndom, trengst det fleire kvinner som
Elisa Freitas. Fleire modige kvinner som trassar mannsveldet som i dag
effektivt knuser draumen til kvinnene om eit betre liv.
Tips en venn