Ifølgje eigne strategiar skal NORAD integrera eit
menneskerettsperspektiv, inkludert økonomiske, sosiale og kulturelle
rettar, i sin verksemd. Men menneskerettsrådgjevar i NORAD, Haakon
Gram-Johannessen, seier at dette er ein materie det er vanskeleg å
operasjonalisera.
- Kompetanse på dette feltet er eit problem både internt i NORAD og hos våre samarbeidspartnerar, seier han.
-
Det er viktig å utdanna både oss sjølve og våre partnerar for å
innarbeide til dømes retten til mat i tradisjonelle prosjekt. Dei som
driv bistandsprosjekta må gjerast bevisst dei menneskeretts- problem
som kan liggja skjult i utviklingsprogram. Ved ekspropriering av jord
må det til dømes bli gitt rettvis kompensasjon, dersom retten til mat
ikkje skal verte krenkt.
INGEN STRATEGI
Artikkel
11 i Konvensjonen om økonomiske, sosiale og kulturelle menneskerettar
slår fast at alle har rett til ein tilfredsstillande levestandard,
inkludert tilstrekkeleg med mat. Skeptikarane hevdar at dette er
urealistisk og at ein slik rett kan medføra at folk berre kan setja seg
på baken og forlange mat av staten. Tolkinga til FN sin Komitè for
økonomiske, sosiale og kulturelle menneskerettar er snarare at alle har
rett til å brødfø seg sjølv. Eit slikt syn medfører at staten har plikt
til å leggja forholda til rette for og verna om at alle borgarar har
ein mogelegheit til å skaffa seg og sin familie tilstrekkeleg med mat,
anten gjennom eigenproduksjon eller inntekt.
Artikkel 11 seier
også eksplisitt at reform av jordbrukssystemer er eit sentralt
verkemiddel for å sikra alle retten til å vera fri frå svolt, men slår
ikkje fast korleis jordbrukssystemet bør reformerast. Heller ikkje i
NORAD finnast nokon eigen strategi for jordbruksreformer.
- Policy-messig har ikkje NORAD ein eksplisitt politikk når det gjeld jordbruksreform, seier rådgjevar Lars Ekman.
-
Men indirekte er NORAD oppteken av dette ved å setja fokus på små- og
mellomstore bønder, deira økonomiske og faglege organisering og ved å
vera oppteken av tilgang på produktive midlar, inkludert jord.
Rådgjevar Bodil Maal understrekar at i NORAD sin kvinnestrategi vert det eksplisitt lagt vekt på kvinner sin rett til å eiga jord. -I mange utviklingsland er det eit problem at kvinner manglar både faktiske og juridiske rettar til å eiga jord, seier ho. - NORAD ynskjer å bidra til at kvinner sine rettar vert betre tekne vare på, og har støtta kampanjar for kvinner sine rettar til jord i fleire land.
Haakon
Gram-Johannessen legg vekt på at i eit menneskerettsperspektiv er det
også viktig kva som skjer i forkant av ei omfordeling av jord. Det er
viktig med lokal medbestemming og at omfordelinga skjer på ein open og
rettvis måte, der dei med størst behov får jord fyrst. For NORAD er det
også viktig å streka under at reformene må tilpassast ulike kontekstar.
Utgangspunktet for jordbruksreform er ganske ulikt i til dømes Afrika
og Latin-Amerika.
-I Afrika går ein stor del av endringane i
jord-bruksstrukturen ut på ein overgang frå eit system med felles jord
til meir privat eigarskap. I Latin-Amerika er det oftare snakk om
omfordeling frå store landeigarar til fattige småbønder og jordlause.
Der er konfliktlinjene klarare og det er lettare å ta standpunkt, seier
Lars Ekman. Han meiner spørsmål om jordreform bør avgjerast lokalt, og
at eksterne aktørar må vera forsiktig med å gje råd om kva som er den
beste løysinga.
- Det er viktig for NORAD å respektera det nasjonale
sjølvstyret og styresystemet i mottakarlanda. Samstundes ynskjer NORAD
å bidra til betra kår for menneskerettane. Dette vil alltid vera eit
dilemma i samarbeidsrelasjonar mellom donorar og mottakarland,
understrekar han.
MARKNADSBASERT VERDENSBANKMODELL
Det
var liten plass til jordreformer i strukturendringane og
liberaliseringa som mange land gjennomgjekk på 1980- og 90-talet, men
debatten om jordbruksstruktur og tilgang på land til fattige bønder og
jordlause har dei siste åra blussa opp att. Dette er blant anna følgje
av krav om ei meir rettvis fordeling av jorda frå sosiale rørsler. Også
institusjonar som UNDP og Verdsbanken erkjenner at fattigdomen på
landsbygda ikkje kan løysast utan at det gjerast noko med
jordfordelinga i mange land. Men særleg Verdsbanken har pressa på for
ei marknadsbasert jordbruksreform. I den tradisjonelle modellen for
jordreform har staten hatt ei sentral rolle, der dei eksproprierer jord
frå store jordeigarar og omfordeler den etter behov. Verdsbanken
pressar nå på for ein annan modell, basert på å byggja ut
jord-marknader og å redusera staten si rolle. Ein prøver å skapa ein
marknad der jordeigarar ser seg tent med å selja jord, og småbønder får
tilgang på kreditt slik at dei kan kjøpa jorda dei treng og gjera
naudsynte investeringar. Det største problemet med denne modellen er at
småbøndene må setja seg i gjeld for å få tilgang på jord.
Haakon Gram-Johannessen i NORAD, seier at dette likevel ikkje treng vera eit problem, sett frå eit menneskerettsperspektiv.
-
Dersom produksjonsforholda og tilgangen på marknader er så bra at
småbøndene klarar å betjena sine lån, så har desse bøndene fått oppfylt
sin rett til mat. Så Verdsbanken sin strategi er ikkje i utgangspunktet
i strid med eit menneskerettsleg syn på tilgang på mat, meiner han.
Rådgjevar Bodil Maal meiner ein må vera på vakt mot negative konsekvenser av denne forma for jordbruksreform.
-
I marknadsstyrte jordreformer er det stor fare for at kvinner vert
taparane. Privatisering av jordbruket kan i tillegg ha uheldige
konsekvensar for kvinner ved at det er mannen som vert registrert som
eigar av jorda, og som dermed får rett til å disponera ho slik han
ynskjer, avsluttar ho.
Tips en venn